Wykaz gatunków
. Acrocordia cavata (Ach.) R.C. Harris
Opracowanie: M. Kukwa, A. Kowalewska
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Ab-87, Równina Słupska, rezerwat przyrody Sławieńskie Dęby, 54,3834°N, 16,6115°E, grąd, na Carpinus betulus, 7.04.2024, leg. A. Kowalewska s.n., det. A. Kowalewska (UGDA L-64859); 2. ATPOL Bc-38, Pojezierze Starogardzkie, Arboretum Wirty, 53.8983°N, 18.3790°E, aleja drzew, na Acer pseudoplatanus, 6.06.2023, leg. M. Kukwa 25087, det. M. Kukwa (UGDA L-62621).
Uwagi: plecha skorupiasta, zagłębiona w podłożu, szarobiała; fotobiont z rodzaju Trentepohlia; perytecja czarne, do połowy zagłębione, 0,3–0,6 mm średnicy; pseudoparafizy trwałe, słabo rozgałęzione, z anastomozami; worki dwutunikowe, z ośmioma zarodnikami; zarodniki ustawione w jednym rzędzie, 2-komórkowe, bezbarwne, o brodawkowatej powierzchni, 11–16,5 × 5,5–9,5 µm. Wtórne metabolity: brak (Smith et al., 2009).
Do tej pory Acrocordia cavata była podawana z Polski tylko z jednego stanowiska w północno-wschodniej części kraju (Cieśliński, 2003; Czyżewska et al., 2002; Fałtynowicz et al., 2024), jednak prawdopodobnie część notowań A. gemmata (Ach.) A. Massal. należy do tego gatunku. Fałtynowicz et al. (2024) umieszcza A. sphaeroides (Wallr.) Arnold jako synonim A. gemmata, jednak według Nowaka i Tobolewskiego (1975) opis cech A. sphaeroides (rozmiar owocników i zarodników) pasuje do A. cavata (por. Smith et al., 2009). Wymaga to dalszej analizy literatury oraz rewizji okazów zielnikowych.
. Bryoria fuscescens (Gyeln.) Brodo & D. Hawksw.
Opracowanie: M. Hachułka, J. Maciejewska, K. Rutkowski
Wykaz stanowisk: ATPOL De-14, Wysoczyzna Łaska, Zelów, Park Na Patykach, blisko ulicy Harcerskiej, 51.4579°N, 19.2546°E, na 2 forofitach, pojedyncze plechy na korze pni Betula pendula i Acer pseudoplatanus, 05.09.2024, det. M. Hachułka, J. Maciejewska, K. Rutkowski (obserwacje w terenie).
Uwagi: plecha nitkowata, zwisająca, do 20 (30) cm długości, o brodatym lub nieregularnym pokroju, obficie widełkowato rozgałęziona, przyczepiona krótką, czarną nasadą, miedzianobrunatna, zazwyczaj matowa; gałązki do 0,5 mm, u nasady stopniowo cieniejące, łukowato pogięte, poskręcane, zazwyczaj obłe, z licznymi bocznymi gałązeczkami; soralia liczne, szczelinowate; soredia mączyste; apotecja rzadko obecne, do 3 mm średnicy, tarczki brunatne, płaskie, starsze wypukłe; zarodniki elipsoidalne, 6–9 × 5 µm. Barwienia: kora i rdzeń K−, C−, KC−, Pd+ czerwony, czasami Pd−, soralia zawsze Pd+ czerwone. Wtórne metabolity: kwas fumaroprotocetrariowy, czasami chloroatranoryna (Myllys et al., 2011; Stenroos et al., 2021).
Bryoria fuscescens rośnie w lasach i na drzewach przydrożnych. Występuje na drzewach liściastych i iglastych, rzadko na skałach. Jest gatunkiem podawanym z terenu całej Polski z licznych, ale pojedynczych i rozproszonych stanowisk. Podawany często w literaturze, jednak w niektórych przypadkach są to powtórzenia tych samych starszych notowań (por. Fałtynowicz, 1992 i Fałtynowicz, 2018, 2020 − tu powtórzone notowania z lat 1976–1989). Z Polski północnej notowany najczęściej na Pomorzu Gdańskim (Fałtynowicz, 1992; Fałtynowicz et al., 2015, 2018; Fałtynowicz & Kukwa, 2006; Izydorek, 2010; Lipnicki, 1993; Schiefelbein et al., 2012; Szymczyk, 2020). W Polsce północno--wschodniej i na Podlasiu notowany zarówno ze skupisk w obszarach leśnych, jak i na rozproszonych stanowiskach na przydrożnych drzewach (Bystrek, 2002; Cieśliński, 2003; Fałtynowicz et al., 2024; Jastrzębska, 2012; Kubiak et al., 2015; Kubiak, 2024; Matwiejuk, 2009; Wójciak & Urban, 2012). W Polsce centralnej podawany z wielu mezoregionów z pojedynczych stanowisk, częściej notowany w starszych badaniach (Czyżewska, 1998, 2003, 2020; Hachułka, 2012; Kubiak & Szczepkowski, 2009; Łubek, 2012a). W Górach Świętokrzyskich podawany z kilku stanowisk (Łubek, 2007). W Polsce środkowo-zachodniej notowany w Wielkopolsce (Szczepańska & Grochowski, 2015; Zarabska, 2010) i na Ziemi Lubuskiej (Grochowski, 2012; Lipnicki et al., 2012). Jest to drugie notowanie z Wysoczyzny Łaskiej (pierwsze z ATPOL Ed-03, Czyżewska, 1998). Z Polski południowej podawany z pojedynczych stanowisk z Dolnego Śląska (Leśniański, 2010). W Karpatach Zachodnich notowany z całego obszaru (Bielczyk, 2003 i lit. tam cyt.), z Karpat Wschodnich pojedyncze notowania, najwięcej stanowisk w Bieszczadach (Kościelniak, 2004, 2013). W Sudetach podawany z pojedynczych stanowisk (Kossowska, 2006; Szczepańska, 2008), najwięcej stanowisk notowano w Karkonoszach (Szczepańska & Szczepański, 2006).
. Catinaria neuschildii (Körb.) P. James
Opracowanie: D. Kubiak
Wykaz stanowisk: ATPOL Be-42, Pojezierze Olsztyńskie, Olsztyn, Żurawia Dolina, 53.7886°N, 20.3854°E, łozowisko na skraju olsu, na Salix sp., 23.08.2023, leg., det. D. Kubiak (OLTC L-3491).
Uwagi: plecha skorupiasta, ziarenkowata do niepozornie areolkowanej, bardzo cienka, prawie niewidoczna; apotecja o średnicy 0,2–0,6 (–0,8) mm, czerwonobrązowe do matowo-czarnych, dość liczne. Gatunek bardzo podobny do C. atropurpurea (Schaer.) Vĕzda & Poelt, od której różni się workami zawierającymi od 12 do 16 zarodników i askosporami o gładkich ścianach, które są nieco mniejsze (9–13 × 5–6 µm). Wtórne metabolity: brak (Cannon et al., 2024a).
Catinaria neuschildii jest porostem epifitycznym, rosnącym głównie na korze drzew liściastych (Cannon et al., 2024a). Jest to gatunek bardzo rzadki, podany z Polski po raz pierwszy przez Körbera (1865), na podstawie okazu zebranego przez Juliusa von Flotow z okolic Myśliborza (na Quercus). Przez blisko 140 lat gatunek nie notowany na obszarze Polski, uznany w kraju za wymarły – Extinct EX (Cieśliński et al., 2006). Stwierdzony ponownie w 2005 r. w Olsztynie, w północno-wschodniej części kraju. Liczną populację odkryto na jesionie w łęgu, w kompleksie Lasu Miejskiego (Kubiak, 2005). Stanowisko to uległo jednak w kolejnych latach zniszczeniu, w wyniku masowego zamierania jesionu.
. Cetraria sepincola (Ehrh.) Ach.
Opracowanie: K. Rutkowski, T. Davies
Wykaz stanowisk: ATPOL Bb-28, Pojezierze Bytowskie, gmina Polanów, wieś Kępiny, 54.0078°N, 16.7191°E, skraj lasu mieszanego (Pinus sylvestris, Quercus robur, Betula pendula) od strony północnej, dwie plechy na gałęzi Corylus avellana, 01.08.2024, det. T. Davies, K. Rutkowski (obserwacja w terenie).
Uwagi: plecha listkowata, tworząca poduszeczkowate murawki, do 3 cm średnicy, brunatna lub oliwkowo-brunatna; odcinki krótkie i szerokie, zazwyczaj wznoszące się. Plecha bez soraliów i izydiów; dolna strona jasnobrunatna, z bardzo nielicznymi chwytnikami; apotecja liczne, o tarczkach czerwonobrunatnych, zawsze obecne, nieco lśniące, czasami pokrywają całą plechę; zarodniki 6–10 x 5–6 µm. Barwienia: K–, C–, KC–, Pd–. Wtórne metabolity: kwas lichesterynowy i protolichesterynowy (Stenroos et al., 2021; Thell & Kärnefelt, 2011; Wirth et al., 2013).
Cetraria sepincola rośnie najczęściej na skraju lasów, głównie na drobnych, martwych gałązkach Betula pendula, rzadziej na innych drzewach i krzewach liściastych lub iglastych (Alnus, Salix, Sorbus, Rhododendron, Larix, Juniperus), sporadycznie na martwym drewnie, wyjątkowo na podłożu skalnym (Nimis, 2024; Stenroos et al., 2021; Thell & Kärnefelt, 2011; Wirth et al., 2013). C. sepincola jest gatunkiem znanym z rozproszonych, pojedynczych stanowisk z terenu całego kraju, najczęściej notowany w Polsce północnej na Pomorzu Gdańskim, na Mazurach, na Podlasiu (Cieśliński, 2003; Fałtynowicz & Kukwa, 2003; Zarabska-Bożejewicz, 2016). Najbliżej Pojezierza Bytowskiego podawany z Wysoczyzny Polanowskiej (Izydorek, 2010). W Polsce środkowej również notowany z pojedynczych stanowisk w Wielkopolsce, na Mazowszu, oraz z centrum Polski (Czyżewska, 2020), podawany także z Gór Świętokrzyskich (Łubek, 2007). W Polsce południowej podawany z okolic Krakowa i z Karpat Zachodnich, w tym z obszaru projektowanego Turnickiego Parku Narodowego (Kościelniak & Baran, 2018). Z Karpat Wschodnich znany z kilku stanowisk (Kościelniak, 2004, 2013). Z Sudetów notowany z pojedynczych stanowisk w Karkonoszach Zachodnich (Kossowska, 2006). Jest to pierwsze notowanie z Pojezierza Bytowskiego.
. Cladonia turgida Hoffm.
Opracowanie: R. Szymczyk, M. Kukwa
Wykaz stanowisk: ATPOL Fg-33, Roztocze Wschodnie, rezerwat przyrody Źródła Tanwi, 50.2834°N, 23.3443°E, bór sosnowy, na glebie, 10.10.2020, leg. R. Szymczyk, det. M. Kukwa (UGDA L-52017).
Uwagi: łuski plechy pierwotnej trwałe, duże, 0,5–2,5 cm długości, szorstkie, z szerokimi i zaokrąglonymi odcinkami, 2–7 mm, szaro-zielone do jaskrawozielonych, na dolnej stronie białawe; podecja masywne, puste w środku, szarozielone, 0,5–7 cm wysokości, 2–3(–5) mm grubości, proste do nieregularnie rozgałęzionych, na końcach zwykle szydlaste, o korze gładkiej lub areolkowanej oddzielone białymi liniami i pęknięciami, bez sorediów; apotecja rzadkie, brązowe, wypukłe, często skupione; pyknidia częste zarówno na łuskach pierwotnych jak i na podecjach, konidia bezbarwne, zakrzywione. Barwienia: K+ żółty czasami powoli brązowiejący (rzadko K–), C–, KC–, P+ czerwony (rzadko P–), UV–. Wtórne metabolity: atranoryna, kwas fumaroprotocetrariowy (Nimis, 2024).
Występuje głównie na piaszczystej, kwaśnej glebie w terenie otwartym lub w runie borów sosnowych rzadziej w młodnikach sosnowych lub na obrzeżach lasów (Cieśliński, 2003). Większość znanych doniesień o występowaniu Cladonia turgida w kraju pochodzi z ubiegłego wieku. Porost rzadki, notowany na rozproszonych stanowiskach. W ostatnim dwudziestoleciu obserwowany między innymi w Biebrzańskim Parku Narodowym, w Borach Tucholskich, w Gorcach, w Pieninach, w Puszczy Kozienickiej, w Poleskim Parku Narodowym i w Tatrach (por. Fałtynowicz et al., 2024 i lit. tam cyt.). Gatunek umieszczony na czerwonej liście porostów Polski w kategorii EN – Wymierający (Cieśliński et al., 2006).
. Dermatocarpon luridum (Dill. ex With.) J.R. Laundon
Opracowanie: M. Smoczyk
Wykaz stanowisk: ATPOL Fb-46, Sudety Wschodnie, Masyw Śnieżnika, Międzygórze, wąwóz Wilczki poniżej wodospadu, między kanionem skalnym a małą zaporą, 50.2298°N 16.7559°E, 560 m n.p.m., w załomie wilgotnej i ocienionej skałki gnejsowej z kapiącą wodą, 08.03.2024, leg., det. M. Smoczyk (herb. M. Smoczyk 12578).
Uwagi: plecha listkowata, o odcinkach szarych do brązowo zabarwionych, w stanie wilgotnym zmieniających barwę na żywozieloną (Rycina 1). Cechą odróżniającą ten takson od innych gatunków z rodzaju Dermatocarpon jest reakcja barwna miąższu plechy z odczynnikiem Melzera (I+ czerwony, Nimis, 2024). Wtórne metabolity: brak.
Dermatocarpon luridum jest taksonem bardzo rzadkim, uważany jest za wymierający (kategoria EN) zarówno w Polsce (Cieśliński et al., 2006), jak i w Sudetach (Kossowska, 2003). Gatunek ten podawany był ze skalnego kotła Wodospadu Wilczki w Międzygórzu przez Fabiszewskiego (1968), jednak w trakcie późniejszych szczegółowych badań prowadzonych na tym terenie przez Szczepańską (2008) nie został potwierdzony. Znalezione stanowisko położone jest poniżej skalnego kanionu Wilczki i należy je traktować jako potwierdzenie stanowiska podawanego przez Fabiszewskiego (1968). Gatunek ten został podany z Sudetów w ostatnich latach także z Borowego Jaru w Przełomie Bobru w Kotlinie Jeleniogórskiej (Szczepańska et al., 2023).
. Diploschistes muscorum (Scop.) R. Sant.
Opracowanie: M. Smoczyk
Wykaz stanowisk: ATPOL Ca8-3, Pojezierze Łagowskie, okolice wsi Żabice, 52.5215°N 14.7114°E, murawa kserotermiczna w starej piaskowni, wydzielenie leśne 90j Nadleśnictwa Ośno Lubuskie, gatunki towarzyszące: Cladonia pyxidata, C. subulata, Tortula ruralis, Cephaloziella divaricata, Bryum argenteum, 09.03.2018, leg., det. M. Smoczyk (herb. M. Smoczyk 8636).
Uwagi: plecha skorupiasta z białym przedpleszem, szaro-zielona do białawoszarej; apotecja zanurzone w plesze, o średnicy 1–2 mm, z czarniawym, ale zwykle biało przyprószonym wklęsłym dyskiem i grubym oraz uniesionym brzeżkiem; worki czterozarodnikowe; zarodniki murkowate, z 4–6 poprzecznymi przegrodami i 1–2 podłużnymi, początkowo bezbarwne, później brązowieją, szeroko elipsoidalne, 18–32(–35) × 6–15(–18) μm. Barwienia: K− lub K+ żółty do czerwonego, C+ czerwony, KC−, P−. Wtórne metabolity: kwasy diploschistesowy i lekanorowy (Nimis, 2024).
W zachodniej części Polski gatunek znany jest z niewielu stanowisk, notowany głównie w murawach kserotermicznych na piaszczystym podłożu, często w starych żwirowniach i piaskowniach (Wieczorek & Łysko, 2017; Wieczorek & Schiefelbein, 2013; Zarabska-Bożejewicz, 2017). Na Pojezierzu Lubuskim gatunek ten notowany był również w analogicznych siedliskach z rezerwatu przyrody Pamięcin koło Owczar i okolic Czarnowa (Filipek, 1974; Hillmann, 1936; Hillmann & Grummann, 1957), gdzie ostatnio został potwierdzony (Lipnicki & Grochowski, 2011, obs. własne 2018), a także okolic Turska i Wędrzyna (Hillmann & Grummann, 1957).
. Eopyrenula leucoplaca (Wallr.) R.C. Harris
Opracowanie: M. Kukwa
Wykaz stanowisk: ATPOL Bc-38, Pojezierze Starogardzkie, Arboretum Wirty, 53.8990°N, 18.3804°E, aleja drzew, na Quercus robur, 6.06.2023, leg. M. Kukwa 25052, det. M. Kukwa (UGDA L-62586).
Uwagi: plecha cienka, biaława, zlichenizowana; glony z rodzaju Trentepohlia; perytecja rzadko obecne (nie stwierdzone w badanym materiale); pyknidy czarne (w badanym materiale część ciemno brązowa); konidia dwóch typów: makrokonidia i mikrokonidia; makrokonidia elipsoidalne do gruszkowatych, brązowe, najczęściej z jedną przegrodą, rzadko bez, 6,5–9,5 × 3–4 µm; mikrokonidia bezbarwne, 6–10 × 0,5–0,7 µm (nie stwierdzono w badanym materiale). Wtórne metabolity: brak (Smith et al., 2009).
Gatunek ten jest znany z szeregu notowań w Polsce, jednak większość notowań pochodzi z południowej części kraju (Fałtynowicz et al., 2024 i lit. tam cyt.). W północnej Polsce Eopyrenula leucoplaca była podawana z jednego stanowiska, które jest uznawane za historyczne (Fałtynowicz, 1992). Według Cieślińskiego et al. (2006) jest to gatunek wymierający (kategoria EN) w Polsce. Na Pomorzu Gdańskim posiada statut gatunku krytycznie zagrożonego (Fałtynowicz & Kukwa, 2003).
. Felipes leucopellaeus (Ach.) Frisch & G. Thor
Opracowanie: R. Szymczyk
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Be-23, Wysoczyzna Jeziorańsko--Bisztynecka, Nadleśnictwo Wichrowo, leśnictwo Gajnica, wydzielenie leśne 479d, 54.0176°N, 20.5344°E, fragment lasu grądowego, na korze sędziwego Carpinus betulus, 24.03.2019, leg., det. R. Szymczyk (OLS L); 2. ATPOL Bf-03, Pojezierze Ełckie, rezerwat przyrody Borki, 54.1302°N, 22.1112°E, las grądowy, na korze Betula pendula, 18.09.2012, leg., det. R. Szymczyk (UGDA L-25165); 3. ATPOL Fg-12, Równina Biłgorajska, rezerwat przyrody Czartowe Pole, 50.4384°N, 23.0862°E, las jodłowy, na korze Abies alba, 30.08.2024, leg., det. R. Szymczyk (UGDA L-65403).
Uwagi: plecha skorupiasta, gładka, drobnoziarenkowata lub pilśniowata, biła do lekko żółtawej; apotecja liczne, nieregularnie zaokrąglone do gwiaździstych, ciemnobrązowe do czarnych z charakterystycznym białym, pilśniowatym brzeżkiem, 1–2 mm średnicy, hymenium 25–36 µm wysokości, bezbarwne lub bladobrązowe, hypothecium 35–70 µm wysokości, ciemnobrązowe; zarodniki podłużne, wrzecionowate, bezbarwne (stare zarodniki brązowe i brodawkowate), z 3 lub 4 przegrodami, 10–15(–17) × 3,5–5 μm. Barwienia: C–, K± blado żółty, KC–, Pd–. Wtórne metabolity: dwie niezidentyfikowane substancje (Smith et al., 2009).
Felipes lucopellaeus do niedawna zaliczany był do rodzaju Arthonia Ach. Gatunek związany z bardzo dobrze zachowanymi zbiorowiskami leśnymi, rośnie na korze drzew liściastych i iglastych, higrofit (Cieśliński, 2003; Fałtynowicz et al., 2024). W Polsce znany głownie z obszarów górskich (Bielczyk, 2003). Na niżu bardzo rzadki, obserwowany na pojedynczych stanowiskach między innymi w Puszczy Augustowskiej (Czyżewska et al., 2005) i Puszczy Knyszyńskiej (Matwiejuk & Chojnowska, 2017). W Puszczy Białowieskiej stosunkowo częsty, szczególnie w olsach i łęgach (Cieśliński, 2003; Czerepko et al., 2021). Porost umieszczony na czerwonej liście porostów Polski w kategorii VU – Narażony (Cieśliński et al., 2006). Jest on również wpisany na listę porostów – wskaźników niżowych lasów puszczańskich w Polsce (Czyżewska & Cieśliński, 2003; Motiejūnaitė et al., 2004). Nowe stanowiska to pierwsze notowania tego gatunku na obszarze makroregionu Pojezierza Mazurskiego i Kotliny Sandomierskiej (Fałtynowicz et al., 2024).
. Flavoparmelia caperata (L.) Hale
Opracowanie: M. Hachułka, K. Rutkowski
Wykaz stanowisk: ATPOL De-40, Równina Łowicko-Błońska, park przypałacowy w Nieborowie, 52.0658°N, 20.0704°E, kilka plech na korze pnia Carpinus betulus o pierśnicy 130 cm oraz na kilku forofitach Tilia cordata, 09.09.2024, det. M. Hachułka, K. Rutkowski (obserwacja w terenie) (Rycina 2).
Uwagi: plecha listkowata, do 20 cm średnicy, żółto-zielona do zielonej; soralia mączyste, białawe lub żółtawe, na łatkach i na brzegach odcinków. Barwienia: kora KC+ żółta, K–, C–, P–, miąższ K–, C–, KC–, P+ czerwony. Metabolity wtórne: kwas usninowy, kwas protocetrariowy, kwas kaperatowy (Smith et al., 2009).
Flavoparmelia caperata rośnie na korze różnych gatunków drzew w lasach i w miejscach otwartych. Notowany w różnych regionach Polski (Fałtynowicz et al., 2024). W ostatnich latach coraz częściej notowany, również na Górnym Śląsku (Szczepańska et al., 2023). W Polsce centralnej podawany głównie z olsów, lasów dębowych, ze starszych drzew w parkach i na cmentarzach (Czyżewska, 2020). Również często notowany w Polsce południowej (Fałtynowicz et al., 2024 i lit. tam cyt.). Jest objęty ochroną częściową, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska (2014), a na Czerwonej liście porostów zagrożonych w Polsce (Cieśliński et al., 2006) zaliczony do kategorii EN – Wymierający.
. Gyalidea minuta van den Boom & Vězda
Opracowanie: D. Kubiak
Wykaz stanowisk: ATPOL Be-42, Pojezierze Olsztyńskie, Olsztyn, Las Miejski, wydzielenie leśne 8c, 53.8132°N, 20.4752°E, las mieszany świeży (nasadzenie dębowe), na Quercus robur; 2.11.2015, leg., det. D. Kubiak (OLTC L-3498).
Uwagi: plecha skorupiasta, zewnętrzna (ziarenkowata) do częściowo wewnętrznej, jasno-szarozielona do zielonkawej, słabo widoczna na korze, po nawilżeniu wyraźnie pęczniejąca; apotecja o średnicy 0,15–0,2 mm, siedzące, wysuszone – jasnoszaro-kremowe, uwodnione prawie szkliste. Wtórne metabolity: brak (Cannon et al., 2024b).
Gyalidea minuta jest porostem epifitycznym, rosnącym głównie na korze drzew liściastych w wilgotnych lasach i zaroślach (Dietrich et al., 2022; Kubiak & Malíček, 2012; Urbanavichus et al., 2020; Urbanavichus & Urbanavichene, 2020). W Polsce znana jest dotychczas z dwóch stanowisk, w obrębie jednego kwadratu ATPOL – Be-52.
. *Knufia peltigerae (Fuckel) Réblová & Unter.
Opracowanie: V. Darmostuk, O. Sira
Wykaz stanowisk: ATPOL Fd-69, Pomost Krakowski, Kraków, Park Leśny Witkowice, 50.1054°N, 19.9510°E, na Peltigera didactyla rosnącej na glinie, 30.04.2022, leg. V. Darmostuk 1190, O. Sira, det. V. Darmostuk (KRAM L-75076).
Uwagi: grzyb naporostowy rosnący na gatunkach z rodzaju Peltigera; perytecja pojedyncze, rozproszone, siedzące, kuliste, czarne, o gładkościennych, ciemnobrązowych do czarnych włoskach występujących na górnej części owocników, o średnicy 100–150 μm; worki ośmiozarodnikowe; zarodniki bezbarwne, 2–4-komórkowe, o zaokrąglonych końcach, 19–24 × 6–8 µm (Hawksworth, 1980).
Gatunek ten był do tej pory notowany w Polsce tylko z jednego stanowiska w Beskidach Zachodnich (Miadlikowska & Alstrup, 1995).
. Kuettlingeria soralifera (Vondrák & Hrouzek) I.V. Frolov, Vondrák & Arup
Opracowanie: M. Kossowska, W. Fałtynowicz
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Ca-74, Pradolina Toruńsko--Eberswaldzka, Park Narodowy Ujście Warty, stacja pomp na północ od Słońska, 52,5842°N, 14,8204°E, na betonie, 10.07.2024, det. M. Kossowska, W. Fałtynowicz (obserwacja w terenie); 2. ATPOL Ca-74, Pradolina Toruńsko--Eberswaldzka, Park Narodowy Ujście Warty, dawna osada Budachówek, ruiny zabudowań na pastwisku, 52,6049°N, 14,8306°E, na betonie, 10.07.2024, det. M. Kossowska, W. Fałtynowicz (obserwacja w terenie); 3. ATPOL Ca-74, Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, Park Narodowy Ujście Warty, betonowy mostek nad kanałem na zachód od Jamna, 52,5967°N, 14,8516°E, na betonie, 10.07.2024, det. M. Kossowska, W. Fałtynowicz (obserwacja w terenie); 4. ATPOL Ca-74, Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, Park Narodowy Ujście Warty, tory kolejowe w pobliżu stacji Dąbroszyn, 52,6169°N, 14,7085°E, na betonowych barierkach i na kamieniach posypki torowiska, 11.07.2024, det. M. Kossowska, W. Fałtynowicz (obserwacja w terenie).
Uwagi: plecha areolkowana do drobno łuseczkowatej, szara, z soraliami; soralia tworzą się na brzegach areolek, z czasem jednak pokrywają znaczną część plechy; soredia ciemnoszare (K+ ciemnofioletowe); owocniki pojedyncze i rozproszone, ale zwykle obecne, ok. 0,4–0,7 mm średnicy, z pomarańczową tarczką i podwójnym brzeżkiem; brzeżek własny jaśniejszy od tarczki, żółtopomarańczowy; brzeżek plechowy trwały, białawo przyprószony; zarodniki 12–15 × 6–8 μm, dwubiegunowe, z przegrodą ok. 4–5 μm. Wtórne metabolity: pigment Sedifolia-grey w plesze (warstwa korowa, soredia), parietyna i inne antrachinony w owocnikach (Vondrák & Hrouzek, 2006).
Kuettlingeria soralifera jest porostem naskalnym, zasiedlającym przede wszystkim rozmaite podłoża antropogeniczne, takie jak beton, zaprawa murarska, cement, a nawet asfalt (Vondrák & Hrouzek, 2006, Wirth et al., 2013). Niedawno opisany, wydaje się rozszerzać zasięg występowania. W Polsce zapewne jest szeroko rozprzestrzeniony, ale niezbyt często wyróżniany. Znane stanowiska znajdują się na Pomorzu Gdańskim, Warmii, Mazurach, Wyżynie Kieleckiej, Dolnym Śląsku i w Karpatach (Hachułka et al., 2024; Kukwa et al., 2012; Wilk & Śliwa, 2012). W 2024 roku został odnaleziony w kilku miejscach na obszarze Parku Narodowego Ujście Warty; jest to pierwsze notowanie tego gatunku w Polsce północno-zachodniej.
. Leproplaca chrysodeta (Vain.) Ahti
Opracowanie: R. Szymczyk
Wykaz stanowisk: ATPOL Fg-12, Równina Biłgorajska, rezerwat przyrody Czartowe Pole, las łęgowy, ruiny starej papierni, 50.4414°N, 23.1074°E, na betonowej zaprawie, 28.08.2024, leg., det. R. Szymczyk (UGDA L-65390).
Uwagi: plecha proszkowata, rozproszona, zbudowana z sorediów i konsorediów od 25 do 100 µm średnicy, szaro-żółta, pomarańczowa lub pomarańczowo-brązowa; apotecja nieznane. Barwienia: K+ czerwone, C–, KC–, P–, UV+ pomarańczowe. Wtórne metabolity: parietyna, fallacinal, emodin, teloschistin i kwas parietynowy (Nimis, 2024).
Gatunek głównie epilityczny, rosnący na skałach wapiennych w zacienionych i wilgotnych miejscach, rzadziej na piaskowcu, wapiennej zaprawie ścian lub na mszakach (Wilk, 2012). Porost bardzo rzadki, w Polsce notowany głównie w Karpatach oraz na pojedynczych stanowiskach w Sudetach, na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej i Wyżynie Kieleckiej (Czyżewska, 2020; Łubek, 2012b; Szczepańska, 2012; Wilk, 2012). Prezentowane stanowisko to pierwsze notowanie tego gatunku na obszarze makroregionu Kotliny Sandomierskiej (Fałtynowicz et al., 2024).
. *Lichenochora weillii (Werner) Hafellner & R. Sant.
Opracowanie: M. Kukwa
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Ac-58, Pobrzeże Kaszubskie, na N od wsi Łebcz, 54.7727°N, 18.3316°E, drzewa przydrożne, na Physconia grisea rosnącej na Acer platanoides, 28.08.2023, leg. M. Kukwa 25168, det. M. Kukwa (UGDA L-63179); 2. ATPOL Bc-38, Pojezierze Starogardzkie, Arboretum Wirty, 53.8996°N, 18.3802°E, grupa drzew, na Physconia enteroxantha rosnącej na Tilia japonica, 6.06.2023, leg. M. Kukwa 25021, det. M. Kukwa (UGDA L-62555).
Uwagi: grzyb naporostowy rosnący na plechach porostów rodzaju Physconia; plecha w miejscu występowania grzyba odbarwiona; perytecja zagłębione w plesze gospodarza, okrągłe lub gruszkowate, z licznymi kropelkami tłuszczu we wszystkich częściach, ścianka perytecjów brązowa, hamatecjum złożone z parafiz i peryfiz; parafizy delikatne, zanikające w starszych owocnikach; peryfizy liczne, w górnej części perytecjów; worki z ośmioma zarodnikami; zarodniki bezbarwne, dwukomórkowe, bez otoczki, 10–12 × 8–9,5 μm (Czyżewska & Kukwa, 2009; Hafellner, 1989; Szczepańska et al., 2023).
Lichenochora weillii należy do bardzo rzadko notowanych grzybów naporostowych na terenie Polski (Szczepańska et al., 2023 i lit. tam cyt.).
. Lobaria pulmonaria (L.) Hoffm.
Opracowanie: D. Kubiak
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Be-62, Równina Olsztynka, Nadleśnictwo Nowe Ramuki, leśnictwo Muchorowo, oddział leśny 705, las świeży (grąd), na korze Acer platanoides (Rycina 3) i Quercus robur – plecha z nielicznymi apotecjami (Rycina 4), 7.10.2020, det. D. Kubiak (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 2. ATPOL Be-63, Równina Olsztynka, Nadleśnictwo Nowe Ramuki, leśnictwo Przykop, oddział leśny 294, las świeży (grąd), na korze Acer platanoides i Carpinus betulus, 26.05.2017, det. D. Kubiak (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 3. ATPOL Be-62, Równina Olsztynka, Nadleśnictwo Nowe Ramuki, leśnictwo Muchorowo, oddział leśny 656, las świeży (grąd), na korze Quercus robur, 11.11.2017, det. D. Kubiak (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 4. ATPOL Be-62, Równina Olsztynka, Nadleśnictwo Nowe Ramuki, leśnictwo Muchorowo, oddział leśny 657, las mieszany świeży (starodrzew), na korze Carpinus betulus i Quercus robur, 11.11.2017, det. D. Kubiak (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 5. ATPOL Be-63, Równina Olsztynka, Nadleśnictwo Nowe Ramuki, leśnictwo Przykop, oddział leśny 326, las mieszany, na korze Quercus robur, 7.10.2020, 28.10.2024, det. D. Kubiak (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 6. ATPOL Be-63, Równina Olsztynka, Nadleśnictwo Nowe Ramuki, leśnictwo Przykop, oddział leśny 297, las świeży (grąd), na korze Acer platanoides, 13.01.2018, det. D. Kubiak (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna).
Uwagi: plecha listkowata, dochodząca do 30–40 cm średnicy, wyraźnie grzbieto-brzusznie spłaszczona, podzielona na odcinki o szerokości 1–3 cm, górna powierzchnia charakterystycznie dołeczkowato-żeberkowana (z wyraźnymi zagłębieniami, którym odpowiadają na stronie dolnej równie wyraźne wypukłości); barwa plechy zmienna – plechy wilgotne są na górnej powierzchni jasnozielone (trawiastozielone), +/ lśniące, na dolnej natomiast – jasnobeżowe i matowe, podczas wysychania górna powierzchnia plechy staje się jasnobrązowa, w różnych odcieniach; w stanie uwodnionym plecha jest miękka i elastyczna, wysuszona staje się sztywna i krucha; wzdłuż krawędzi odcinków oraz na żeberkowatych wyniesieniach widoczne gruboziarniste (izydiowe) jasne soredia; owocniki (apotecja) bardzo rzadko obecne. Wtórne metabolity: kwasy stiktowy, konstiktowy, norstiktowy, kryptostiktowy oraz salazynowy (Cannon et al., 2021).
Lobaria pulmonaria jest gatunkiem objętym w Polsce ścisłą ochroną prawną, w skali kraju wymierającym – Endangered EN (Cieśliński et al., 2006). Mimo że w ostatnich latach pojawiają się doniesienia o nowych stanowiskach tego porostu (Hachułka et al., 2024; Szczepańska et al., 2023), jego występowanie pozostaje ograniczone do dużych kompleksów leśnych położonych w północnej i północno-wschodniej Polsce oraz do obszarów górskich na południu kraju (głównie Bieszczady). Brakuje również aktualnych danych o stanie zachowania odnotowanych wcześniej stanowisk (Paluch, 2009), jak również informacji o skuteczności przeprowadzonych zabiegów implantacji plech w ramach programów czynnej ochrony tego gatunku (Ryś, 2007).
. Melanohalea exasperata (DeNot.) O.Blanco, A.Crespo, Divakar, Essl., D. Hawksw. & Lumbsch
Opracowanie: K. Rutkowski, T. Davies
Wykaz stanowisk: ATPOL Bb-28, Pojezierze Bytowskie, gmina Polanów, wieś Kępiny, 54.0078°N, 16.7191°E, skraj lasu mieszanego (Pinus sylvestris, Quercus robur, Betula pendula) od strony północnej, dwie plechy na gałęzi Corylus avellana, 01.08.2024, det. T. Davies, K. Rutkowski (obserwacja w terenie).
Uwagi: plecha listkowata, do 8 cm średnicy, rozetkowata lub nieregularna, dość ściśle przylegająca do podłoża, oliwkowa lub oliwkowobrązowa do ciemnobrązowej, odcinki 2–4 mm szerokości, sztywne, dość grube, nieregularnie wcinane, stykające się brzegami lub nieco zachodzące na siebie, poszerzone na końcach, zaokrąglone, karbowane lub łatkowato wcinane, pokryta licznymi, krótkimi brodawkami, wgłębionymi na szczycie; dolna strona plechy w środkowej części czarna, na obwodzie brunatna, z licznymi czarnymi, prostymi chwytnikami; apotecja częste, do 5 mm średnicy, z grubym brzeżkiem pokrytym brodawkami, tarczki brunatne; zarodniki 9–12 × 5–7 μm. Barwienia: K–, C–, KC–, Pd–. Metabolity wtórne: brak (Nowak & Tobolewski, 1975; Smith et al., 2009; Stenroos et. al., 2021).
Melanohalea exasperata rośnie najczęściej na skraju lasu i na samotnych drzewach, na korze drzew liściastych, rzadziej iglastych, dość często na cienkich gałązkach, sporadycznie na drewnie, na drewnianych płotach i skałach. Znany z pojedynczych i rozproszonych stanowisk w Polsce północnej i południowej. Gatunek znacznie zmniejszył liczbę stanowisk w drugiej połowie XX wieku, jest wrażliwy na zanieczyszczenia powietrza oraz na eutrofizację środowiska (Izydorek, 2005; Wirth et al., 2013). W Polsce północnej podawany najczęściej z Pomorza Gdańskiego (Fałtynowicz & Kukwa, 2006; Kukwa, 2005; Kossowska et al., 2022; Szymczyk, 2020; Szymczyk & Kukwa, Szymczyk, 2008). Z Pomorza Zachodniego podawany w starszych opracowaniach z rozproszonych stanowisk z koncentracją na wybrzeżu Bałtyku oraz na Kaszubach (Fałtynowicz, 1992). W Polsce północno-wschodniej znany z kilku pojedynczych i rozproszonych stanowisk (Cieśliński, 2003), niektóre z nich nie zostały potwierdzone w późniejszych badaniach (Zalewska, 2012). W Polsce środkowej podawany z kilku stanowisk, część z nich nie została potwierdzona w późniejszych badaniach (Czyżewska, 1998, 2003, 2020). W Polsce południowej podawany z Karpat Wschodnich z pojedynczych stanowisk (Kościelniak, 2004, 2013), Karpat Zachodnich z terenu projektowanego Turnickiego Parku Narodowego (Kościelniak & Baran, 2018), z Tatr (Olech, 2004). Podawany również z jednego stanowiska z Dolnego Śląska (Fałtynowicz & Fałtynowicz, 2023). Jest to pierwsze notowanie z Pojezierza Bytowskiego oraz pierwsze notowanie z forofitu Corylus avellana. Gatunek objęty ochroną ścisłą (Rozporządzenie Ministra Środowiska, 2014). Notowany na Czerwonej liście porostów Polski w kategorii CR – Krytycznie zagrożony (Cieśliński et al., 2006).
. Montanelia sorediata (Ach.) Divakar, A.Crespo, Wedin & Essl.
Opracowanie: D. Kubiak
Wykaz stanowisk: ATPOL Be-82, Garb Lubawski, Łyna (2 km na N), 53.4519°N, 20.4172°E, pobocze szosy, na granitowym słupku przydrożnym (Rycina 5), 16.05.2020, det. D. Kubiak (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna).
Uwagi: plecha listkowata, odcinki płaskie do lekko wypukłych, 0,2–0,6 mm szer., nierówne i dołkowane na końcach (Szczepańska & Kossowska, 2017). Górna powierzchnia plechy gładka, oliwkowo-brązowa do ciemnobrązowej, matowa (czasami błyszcząca na zakończeniach). Charakterystyczne soralia powstają na końcach głównych odcinków lub na mniejszych, wyprostowanych odcinkach bocznych, zazwyczaj wyraźnie wypukłe i główkowate, z ziarnistymi do izydioidowych, ciemnymi sorediami (Szczepańska et al., 2021). Wtórne metabolity: kwas perlatolowy i stenosporowy (Szczepańska et al., 2015).
Montanelia sorediata jest porostem naskalnym, zasiedlającym podłoża krzemianowe, zwykle w miejscach otwartych i dobrze oświetlonych. Gatunek ten występuje w rozproszonych stanowiskach, głównie na wschodzie kraju, zarówno w rejonach górskich, jak i nizinnych (Fałtynowicz et al., 2024, Szczepańska et al., 2015). Gatunek objęty jest w Polsce ścisłą ochroną; do głównych czynników zagrożenia można zaliczyć usuwanie i przemieszczanie głazów narzutowych oraz powszechną eutrofizację środowiska.
. Multiclavula mucida (Pers.) R.H. Petersen
Opracowanie: R. Kościelniak, L. Betleja
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Gf-45, Beskid Niski, Komańcza, dolina potoku na południowy zachód od Stankowego Łazu (projektowany rezerwat Stankowy Łaz), 49.3569°N, 22.0747°E, 510 m n.p.m, na zmurszałej kłodzie w korycie potoku, 12.05.2024, leg., det. R. Kościelniak, L. Betleja (KRAP L); 2. ATPOL Gf-22, Beskid Niski, Jaśliski Park Krajobrazowy, góra Piotruś (projektowany rezerwat), zbocze południowe, 49.4645°N, 21.7449°E, 500 m n.p.m, na zmurszałej kłodzie, 04.09.2024, leg., det. R. Kościelniak (KRAP L); 3. ATPOL Gf-22, Beskid Niski, Jaśliski Park Krajobrazowy, góra Piotruś (projektowany rezerwat), zbocze południowo-wschodnie, 49.4684°N, 21.7543°E, 560 m n.p.m, na zmurszałej kłodzie w strefie źródliskowej – licznie, 04.09.2024, leg., det. R. Kościelniak (KRAP L).
Uwagi: przedstawiciel rzadkiej grupy porostów, u których komponentem grzybowym jest podstawczak; owocniki (niekiedy bardzo liczne) wyrastają z warstwy grzybni wnikającej w błoniastą, zieloną powłokę utworzoną na powierzchni butwiejącego drewna przez glony z rodzaju Coccomyxa (Rycina 6); owocniki smukłe, maczugowate, 5–17 × 1–2(3) mm, proste, rzadziej rozgałęzione, jasne – białe do kremowych (starsze często z różowawym odcieniem); szczyt owocników zwykle jest nieco ciemniej zabarwiony; zarodniki 5,0–6,8 × 2,2–2,9 µm, cylindryczne do lekko nerkowatych, cienkościenne (Petersen & Kantvilas, 1986). Wtórne metabolity: brak (Nimis, 2024).
Rozwija się na butwiejącym drewnie, występując często w stanie płonnym. Uważany jest w niektórych rejonach za wskaźnik naturalności lasów (np. McMullin et al., 2013; Parmasto, 2001; Trass et al., 1999). Z Polski opublikowano dotychczas niewiele stanowisk, głównie z Karpat (Kościelniak et al., 2016), ale wiele wskazuje na to, że jest to gatunek znacznie częstszy, gdyż w ostatnich latach liczba notowań szybko rośnie (Wilk et al., 2025).
. Nephromopsis chlorophylla (Willd.) Divackar, A.Crespo & Lumbsch
Opracowanie: M. Hachułka, J. Maciejewska, K. Rutkowski
Wykaz stanowisk: ATPOL De-14, Wysoczyzna Łaska, Zelów, Park Na Patykach, blisko ulicy Harcerskiej, 51.4579°N, 19.2546°E, na trzech forofitach, na korze pni Betula pendula i Acer pseudoplatanus, 05.09.2024, det. M. Hachułka, J. Maciejewska, K. Rutkowski (obserwacja w terenie).
Uwagi: plecha listkowata, nieregularna, do 6 cm średnicy, luźno przylegająca do podłoża, zielono- jasnobrunatna lub ciemnobrunatna, w stanie wilgotnym oliwkowozielona, odcinki głęboko wcinane, brzegi wzniesione; dolna strona jasnobrunatna, z nielicznymi chwytnikami; soralia i izydia na brzegach odcinków; owocniki bardzo rzadko obecne. Barwienia: K–, C–, KC–, Pd–. Wtórne metabolity: kwas protolichesterynowy (Smith et al., 2009).
Nephromopsis chlorophylla rośnie w lasach i na otwartych przestrzeniach, na korze drzew liściastych, rzadziej iglastych, na gałęziach i pniach, sporadycznie na skałach, na glebie lub na drewnie. Jest gatunkiem często notowanym na terenie całej Polski z pojedynczych i rozproszonych stanowisk (Fałtynowicz et al., 2024 i lit. tam cyt.). W Polsce centralnej podawany z wielu pojedynczych stanowisk (Czyżewska, 2020). W Górach Świętokrzyskich i Polsce południowej podawany rzadziej, z pojedynczych stanowisk, aż po piętro kosodrzewiny (Bielczyk, 2003; Kossowska, 2006; Łubek, 2007; Szczepańska, 2008; Węgrzyn, 2009). Jest to pierwsze notowanie z Wysoczyzny Łaskiej. Jest gatunkiem objętym w Polsce ochroną częściową, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska (2014). Znajduje się na Czerwonej liście porostów Polski w kategorii VU – Narażony (Cieśliński et al., 2006).
. Opegrapha vermicellifera (Kunze) J.R. Laundon
Opracowanie: R. Szymczyk, M. Popławska
Wykaz stanowisk: ATPOL De-27, Dolina Środkowej Wisły, Warszawa, rezerwat przyrody Morysin, 52.1716°N, 21.1039°E, las łęgowy topolowo-wierzbowy, na korze Populus nigra, 10.08.2024, leg. M. Popławska, R. Szymczyk, det. R. Szymczyk (UGDA).
Uwagi: plecha cienka, gładka, dobrze rozwinięta, biała, biało-szara; apotecja raczej rzadkie lub nie występują, do 1,5 mm długości, 0,15–0,25 mm szerokie, serpentynowate, proste, rzadko rozgałęzione, czarne, matowe; zarodniki bezbarwne, proste, wrzecionowate, z 4 do 7 przegrodami, 16–25(–30) × 3–4 µm; pyknidy liczne, gałkowate, białe do bladoszarych, z białym przyprószeniem na szczytach, (0,1–)0,15–0,25 mm szerokości i 0,15–0,2(–0,4) mm wysokości, konidia (3–)4–7 × 1–1,5 µm, proste, pałeczkowate. Wtórne metabolity: brak; plecha nie reaguje od odczynników chemicznych (Smith et al., 2009; Wieczorek, 2018). Opegrapha vermicellifera może być mylona z plechami Lecanactis abietina (Ach.) Körb. szczególnie sterylne okazy tych gatunków. Lecanactis abietina posiada większe konidia (12–17 × 2–3 µm) i białe przyprószenie pyknidiów barwi się od C+ czerwono (por. Hachułka et al., 2024).
Opegrapha vermicellifera zasiedla głównie korę drzew liściastych w dobrze zachowanych zbiorowiskach leśnych. Porost skiofilny rosnący w dolnych partiach pni drzew w miejscach cienistych i wilgotnych (Cieśliński, 2003; Wieczorek, 2018). Na niżu gatunek notowany na rozproszonych stanowiskach głównie w obrębie dużych kompleksów leśnych między innymi Puszczy Białowieskiej (Czerepko et al., 2021), Puszczy Boreckiej (Zalewska, 2012), Puszczy Napiwodzko-Ramuckiej (Kubiak & Sucharzewska, 2012), Wysoczyzny Elbląskiej (Szymczyk, 2020), Wysoczyzny Polanowskiej (Izydorek, 2010) i Wyspy Wolin (Wieczorek & Łysko, 2012). W centralnej części kraju podawany z Wyżyny Przedborskiej (Czyżewska, 2020) oraz Równiny Kozienickiej (Cieśliński, 2008). Rzadki w górach i na pogórzu (por. Bielczyk, 2003; Fałtynowicz et al., 2024). Porost umieszczony na czerwonej liście porostów Polski w kategorii EN – Wymierający (Cieśliński et al., 2006). Jest on również wpisany na listę porostów – wskaźników niżowych lasów puszczańskich w Polsce (Czyżewska & Cieśliński, 2003; Motiejūnaitė et al., 2004). Prezentowane stanowisko to pierwsze notowanie tego gatunku na obszarze Doliny Środkowej Wisły i pierwsze w granicach tak dużej aglomeracji miejskiej jak Warszawa. Rezerwat Morysin to niewielka (53 ha) enklawa lasu łęgowego i starorzeczy położona bezpośrednio w dolinie Wisły. Przestoje starych drzew i zachowany naturalny charakter siedliska zapewniają optymalne warunki do rozwoju plech tego gatunku.
. *Paranectria oropensis (Ces.) D. Hawksw. & Piroz.
Opracowanie: V. Darmostuk, M. Kukwa
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Ad-96, Wysoczyzna Elbląska, na W od wsi Ogrodniki, 54.2398°N, 19.4839°E, buczyna, na Biatora efflorescens, Lepraria elobata i na sterylnym sorediowanym poroście (cf. Catillaria croatica) rosnących na korze Fagus sylvatica, 7.05.2024, leg. M. Kukwa 25637, 25640, det. M. Kukwa (UGDA L-65077, 65080); 2. ATPOL Fb-47, Sudety Wschodnie, Masyw Śnieżnika, Kletno, drzewa przydrożne, 50.2391°N, 16.8506°E, na Phaeophyscia sp. rosnącej na Acer sp., 13.09.2023, leg. V. Darmostuk 1429, det. V. Darmostuk (KRAM L).
Uwagi: grzyb naporostowy występujący na plechach wielu gatunków porostów i powodujący obumieranie plech gospodarzy; perytecja siedzące, kuliste, żółto-pomarańczowe do różowych, o średnicy 250–400 μm, wytwarzane na warstwie białych strzępek (ang. subiculum), pokryte luźnymi strzępkami; ściana perytecjum zbudowana z 2–3 warstw komórek, pseudoparenchymatyczna (typu textura angularis); parafiz i peryfiz brak; worki nieamyloidalne, z ośmioma zarodnikami; zarodniki bezbarwne, eliptyczne, ze spiczasto wydłużonymi końcami, murkowate, z (2–)3–8 przegrodami poprzecznymi i (0–)1–2 przegrodami podłużnymi (każdy segment z reguły podzielony tymi przegrodami), (22–)25–32(–36) × (9–)11–14(–15) µm (mierzone bez wydłużonych zakończeń) (Cole & Hawksworth, 2001; Hafellner & Obermayer, 2009; Hawksworth, 1983; Navarro-Rosinés & Llimona, 2018).
Paranectria oropensis była do tej pory znana w Polsce tylko z jednego stanowiska w Gorcach (Beskidy Zachodnie), skąd została podana z plech Lecidella scabra i Lepraria membranaceum (Czarnota & Kukwa, 2001; Czyżewska & Kukwa, 2009).
. Parmelina tiliacea (Hoffm.) Hale
Opracowanie: M. Hachułka, K. Rutkowski
Wykaz stanowisk: ATPOL De-40, Równina Łowicko-Błońska, park przypałacowy w Nieborowie, 52.0658°N, 20.0704°E, kilka plech na korze pnia Carpinus betulus o pierśnicy 130 cm, 09.09.2024, det. M. Hachułka, K. Rutkowski (obserwacja w terenie) (Rycina 6).
Uwagi: plecha listkowata, jasnoszara, o przyprószonej powierzchni; odcinki plechy zaokrąglone, dachówkowato nachodzące na siebie brzegami; izydia jasnobrązowe do czarnobrązowych, rozproszone lub gęsto rozmieszczone w centralnej części odcinków plechy; dolna powierzchnia plechy w części centralnej czarna, na brzegach brązowa; chwytniki proste (Rycina 7). Barwienia: kora K+ żółty; rdzeń C+ czerwony, K–, Pd–. Wtórne metabolity: atranoryna i kwas lekanorowy (Smith et al., 2009).
Parmelina tiliacea rośnie głównie na korze starych, pojedynczo rosnących drzew liściastych przy drogach i w parkach, rzadziej na skałach (Liška et al., 2006). Jest gatunkiem notowanym na rozproszonych stanowiskach z terenu całej Polski (Fałtynowicz et al., 2024 i lit. tam cyt.), częsty tylko lokalnie, zwłaszcza w północnej części kraju (Zalewska, 2012; Szczepańska et al., 2023) a także w Karpatach Wschodnich (Kościelniak, 2013). W Polsce centralnej opisany na pojedynczych, rozproszonych stanowiskach (Cieśliński, 2011; Czyżewska, 2020). Jest to pierwsze notowanie z Równiny Łowicko-Błońskiej. Gatunek ten jest objęty w Polsce ochroną ścisłą, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska (2014). Znajduje się na Czerwonej liście porostów zagrożonych w Polsce w kategorii VU – Narażone (Cieśliński et al., 2006).
. Parmotrema perlatum (Huds.) M. Choisy
Opracowanie: M. Smoczyk
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Da-04, Równina Torzymska, Rzepin, las na E od ulicy Moniuszki, wydzielenie leśne 330b Nadleśnictwa Rzepin, 52.3417°N 14.8573°E, 75 m n.p.m., 2 plechy na dolnej gałęzi młodego drzewa Quercus robur w młodniku sosnowym, na wysokości 1,7 m n.p.g., ekspozycja S, 14.09.2023, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 2. Rzepin, las na E od ulicy Moniuszki, wydzielenie leśne 330b Nadleśnictwa Rzepin, 52.3432°N 14.8573°E, 75 m n.p.m., na pniu młodego drzewa Quercus petraea, brzeg młodnika sosnowego, na wysokości 0,3 m n.p.g., ekspozycja W, 03.06.2024, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 3. Rzepin, las na E od ulicy Moniuszki, wydzielenie leśne 330a Nadleśnictwa Rzepin, 52.3416°N 14.8585°E, 80 m n.p.m., 2 plechy na pniu młodego drzewa Quercus robur w kulturze sosnowej przy przecince leśnej, na wysokości 0,9 m n.p.g., ekspozycja WNW, 24.12.2024, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 4. Starościn, las na E od wsi, wydzielenie leśne 320k Nadleśnictwa Rzepin, 52.3476°N 14.8646°E, 80 m n.p.m., gałąź starego krzewu Prunus serotina rosnącego w kulturze sosnowej przy drodze leśnej, na wysokości 1,0 m n.p.g., ekspozycja SE, 06.06.2024, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 5. Starościn, S brzeg kompleksu stawów hodowlanych na strumieniu Tarnawka, wydzielenie leśne 144d Nadleśnictwa Torzym, 52.3556°N 14.8833°E, 70 m n.p.m., na pniu Quercus petraea w młodniku dębowym, na wysokości 1,5 m n.p.g., ekspozycja SW, 06.06.2024, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 6. ATPOL Da-07, Pojezierze Łagowskie, około 1,3 km na NE od wsi Jemiołów, wydzielenie leśne 9c Nadleśnictwa Świebodzin, 52.3653°N 15.2808°E, 170 m n.p.m., na pniu Fraxinus excelsior przy drodze leśnej, na wysokości 1,2 m n.p.g., ekspozycja WSW, 27.06.2024, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 7. ATPOL Da-36, Równina Torzymska, Struga, las na SW od wsi, wydzielenie leśne 321h Nadleśnictwa Krosno, 52.1066°N 15.1180°E, 65 m n.p.m., na pniu starego drzewa Quercus petraea rosnącego przy drodze leśnej, na wysokości 1,5 m, ekspozycja S, 29.01.2023, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 8. ATPOL Da-37, Dolina Środkowej Odry, Szklarka Radnicka, bagna przy SW brzegu Jeziora Jatnik, 52.1081°N 15.2852°E, 50 m n.p.m., na gałęzi Salix cinerea rosnącej w zaroślach na leśnym bagnisku, na wysokości 0,8 m n.p.g., ekspozycja zenitalna, 10.12.2023, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 9. ATPOL Da-49, Dolina Środkowej Odry, Zielonogórski Las Odrzański, Krępa Mała, wydzielenie leśne 25f Nadleśnictwa Przytok, 52.0284°N 15.5336°E, 61 m n.p.m., na martwym pniu młodego drzewa Fraxinus excelsior rosnącego w łęgu Ficario vernae-Ulmetum campestris przy drodze leśnej, na wysokości 2,5 m n.p.g., ekspozycja NNE, 21.12.2024, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna).
Uwagi: plecha listkowata, szara, odcinki plechy do 10 mm szerokości, głęboko wcinane, często zachodzące na siebie, o brzegach równych lub pofałdowanych i nieco wzniesionych (Rycina 8); rzęski na brzegach odcinków obecne, czarne, do 2 mm długości; soralia najczęściej brzeżne, rzadziej na powierzchni odcinków blisko ich brzegu; dolna strona plechy z szerokim pasem bez chwytników na brzegu, czarna, brązowa na obwodzie, gładka lub pomarszczona. Wtórne metabolity: atranoryna, kompleks kwasu stiktowego (Nowak & Tobolewski, 1975; Smith et al., 2009).
Parmotrema perlatum jest gatunkiem krytycznie zagrożonym w Polsce (kategoria CR; Cieśliński et al., 2006) i objętym ochroną ścisłą, a jego stanowiska wymagają ustalenia strefy ochronnej (Rozporządzenie Ministra Środowiska, 2014). Porost ten rośnie głównie na pniach i gałęziach drzew liściastych, rzadziej na skałach krzemianowych i jest gatunkiem wrażliwym na zanieczyszczenie powietrza (Smith et al., 2009). Parmotrema perlatum jest gatunkiem bardzo rzadkim w Polsce i jak dotąd takson ten był notowany głównie w południowo-wschodniej części kraju (Roztocze i Bieszczady) (Jabłońska et al., 2009; Kościelniak, 2013), a pojedyncze stanowiska znane są również z północnej i centralnej Polski (Łubek, 2009, 2012a). Na większości znanych krajowych stanowisk gatunek ten był obserwowany przed 1970 rokiem. Prezentowane epifityczne stanowiska na Pojezierzu Lubuskim i w Dolinie Środkowej Odry są kolejnymi obserwacjami tego gatunku z zachodniej Polski (Kossowska et al., 2022) i mogą one świadczyć o zjawisku rozprzestrzeniania się tego gatunku. Warto podkreślić, że na większości przedstawionych tutaj stanowisk P. perlatum rośnie w drzewostanach gospodarczych i notowano zwykle pojedyncze plechy w epifitycznych zbiorowiskach porostów i mszaków ze związków Parmelion physodis von Krusenstjerna 1945, Ulotion crispae Barkman 1958 i Dicrano scoparii-Hypnion filiformis Barkman 1958.
. Peltigera praetextata (Flörke) Zopf
Opracowanie: M. Smoczyk
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Ca-84, wąwóz Stępaj między Radowem i Siennem, wydzielenie leśne 589c Nadleśnictwa Ośno Lubuskie, 52.4663°N 14.7616°E, na zlepieńcowym głazie narzutowym w zalesionym wąwozie w lesie o charakterze grądu, na powierzchni 3 dm2, wśród darni Anomodon viticulosus, 27.02.2021, leg. det. M. Smoczyk (herb. M. Smoczyk 10682); 2. ATPOL Ca-95, Pojezierze Łagowskie, Ośno Lubuskie, nad Kanałem Grabienko na E od miasta, wydzielenie leśne 683k Nadleśnictwa Ośno Lubuskie, 52.4367°N 14.9055°E, na karpie korzeniowej pochylonego drzewa na skarpie nad strumieniem w grądzie Galio sylvatici-Carpinetum betuli, na powierzchni około 1 m2, 06.04.2021, leg., det. M. Smoczyk (herb. M. Smoczyk 10753).
Uwagi: plecha listkowata o średnicy do 30 cm, brązowo-szara do ciemnobrązowej (Rycina 9); izydia łuseczkowate, rozproszone lub w gęstych i zachodzących na siebie skupiskach wzdłuż brzegów odcinków plechy; dolna powierzchnia plechy ze spłaszczonymi żyłkami, ciemna w środku i jaśniejsza na brzegu; chwytniki jasne, proste; fotobiontem jest cyjanobakteria z rodzaju Nostoc; barwienia: K–, C–, KC– i Pd–. Wtórne metabolity: brak (Nimis, 2024).
Peltigera praetextata jest gatunkiem związanym z lasami liściastymi, występuje w nasadach pni drzew, na martwym drewnie i humusie oraz na wilgotnych skałach, często w towarzystwie mszaków (Fałtynowicz et al., 2024). W Polsce gatunek ten objęty jest ochroną ścisłą (Rozporządzenie Ministra Środowiska, 2014) i uznany za narażony na wyginięcie (kategoria VU, Cieśliński et al., 2006).
. Phaeophyscia endophoenicea (Harm.) Moberg
Opracowanie: M. Kossowska, A. Klimczewska
Wykaz stanowisk: ATPOL Ea-89, Sudety Zachodnie, Pogórze Karkonoskie, Karpacz Górny, przełęcz pod Czołem, Babia Ścieżka, 50.7871°N, 15.7233°E, na korze Acer platanoides, 29.08.2023, leg. A. Klimczewska, P. Kotulski, det. M. Kossowska, A. Klimczewska (Kossowska 1731).
Uwagi: plecha listkowata, szara, matowa, z odcinkami ok. 1 mm szerokości, ułożonymi promieniście; dolna strona plechy czarna, z licznymi czarnymi chwytnikami; wargowe soralia na brzegach i zakończeniach odcinków; soredia żółtopomarańczowe, K+ intensywnie czerwone (skyrina); pomarańczowy pigment widoczny również na przekroju, w dolnej części plechy. Owocników brak na analizowanym okazie. Metabolity wtórne: skyrina w miąższu i sorediach. Charakterystyczną cechą, pozwalającą na odróżnienie tego gatunku od innych przedstawicieli rodzaju Phaeophyscia, jest obecność żółtopomarańczowych soraliów i podobnie zabarwionego miąższu plechy. Odpowiedzialna za tę barwę skyrina występuje także w niektórych odmianach Phaeophyscia orbicularis (Neck.) Moberg (Nowak, 1993), jednak wyłącznie w soraliach i warstwie korowej, nigdy w miąższu.
Phaeophyscia endophoenicea jest porostem nadrzewnym, zwykle zasiedlającym porośnięte mchem pnie i grube gałęzie drzew liściastych (Kubiak, 2010; Nowak, 1993). Według Wirtha et al. (2013) należy do subatlantyckiego elementu zasięgowego. W Polsce notowana głównie w południowej części kraju, z wyraźnym centrum występowania w Karpatach (Fałtynowicz et al., 2024; Kubiak, 2010); znana również z pojedynczych stanowisk w północnej Polsce (Kubiak, 2010; Szymczyk, 2020). Uznawana jest za gatunek wymierający (kategoria EN na czerwonej liście porostów Polski – Cieśliński et al., 2006).
W Sudetach Phaeophyscia endophoenicea do tej pory stwierdzona była tylko w Masywie Śnieżnika (Szczepańska, 2007, 2008) i na Pogórzu Izerskim (Otte, 2005). Nowe stanowisko w obrębie Karpacza jest drugim notowaniem tego gatunku w zachodniej części Sudetów i pierwszym w Karkonoszach.
. Phaeophyscia pusilloides (Zahlbr.) Essl.
Opracowanie: D. Kubiak
Wykaz stanowisk: ATPOL Be-72, Równina Olsztynka, nadleśnictwo Nowe Ramuki, wydzielenie leśne 523c, 53.5968°N, 20.5021°E, starodrzew sosnowy na siedlisku grądowym, nad jeziorem Łańskim, na Prunus padus; 5.01.2018, leg., det. D. Kubiak (OLTC L-3633).
Uwagi: plecha listkowata, rozetkowata, 0,5-1,5 cm średnicy, lub nieregularna, jasno-, ciemno- lub brunatnoszara. Cechą charakterystyczną gatunku są główkowate soralia, tworzące się na zakończeniach odcinków plechy na krótkich stylikach (Nowak, 1993). Wtórne metabolity: brak; rzadko z niewielką ilością antrachinonu K+ w soraliach (Nash et al., 2004).
Phaeophyscia pusilloides jest porostem epifitycznym, notowanym na korze drzew liściastych (Acer, Fraxinus, Populus) w terenie otwartym (Fałtynowicz et al., 2024). Z Polski znana jest z kilku stanowisk, położonych głównie w południowej części kraju – jest to pierwsze notowanie tego porostu w regionie północno-wschodnim. P. pusilloides znajduje się na czerwonej liście porostów Polski (Cieśliński et al., 2006), pod kategorią Niedostateczne Dane (DD).
. Placidium squamulosum (Ach.) Breuss
Opracowanie: M. Smoczyk
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Ca-67, Kotlina Gorzowska, Gorzów Wielkopolski, rezerwat przyrody „Gorzowskie Murawy”, część południowa, 52.7258°N 15.1858°E, w kserotermicznej murawie ostnicowej na zboczu doliny, 17.02.2018, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna); 2. ATPOL Ca-83, Pojezierze Łagowskie, rezerwat przyrody „Pamięcin”, część wschodnia – boczny wąwóz, 52.4655°N 14.6696°E, napiaskowa murawa kserotermiczna, 15.01.2018, leg. M. Smoczyk, det. M. Kukwa (UGDA); 3. Rezerwat przyrody „Pamięcin”, część zachodnia, 52.4654°N 14.6646°E, murawa kserotermiczna, 02.02.2018, det. M. Smoczyk (obserwacja w terenie, dokumentacja fotograficzna).
Uwagi: plecha łuseczkowata (Rycina 10), jasno do ciemnobrązowej, odcinki zaokrąglone i łuseczkowate, przyciśnięte do podłoża z bardziej odstającymi brzegami; czarne pyknidia obecne na górnej stronie plechy. Barwienia: K–, C–, KC–, Pd–, UV–. Wtórne metabolity: brak (Nimis, 2024).
Placidium squamulosum jest porostem naziemnym, występującym głównie w murawach kserotermicznych i innych otwartych ciepłolubnych siedliskach, w Polsce zaliczony do gatunków bliskich zagrożenia (kategoria NT, Cieśliński et al., 2006). W zachodniej części kraju jest wykazywany z różnych siedlisk kserotermicznych (Wieczorek & Łysko, 2012, 2017; Wieczorek & Schiefelbein, 2013). Na stanowiskach znalezionych na ziemi lubuskiej gatunek ten jest składnikiem kserotermicznych muraw ostnicowych ze związku Festuco-Stipion (klasa Festuco-Brometea).
. Punctelia jeckeri (Roum.) Kalb
Opracowanie: M. Hachułka, R. Szymczyk, K. Rutkowski
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Bb-28, Pojezierze Bytowskie, na początku kanału hydroelektrowni łączącego jezioro Kamienne i jezioro Kwiecko, 54.0274°N, 16.7256°E, skraj lasu mieszanego (Pinus sylvestris, Quercus robur, Betula pendula), trzy plechy na gałęzi Quercus robur, 01.08.2024, det. K. Rutkowski (obserwacja w terenie); 2. ATPOL De-40, Równina Łowicko-Błońska, park przypałacowy w Nieborowie, 52.0640°N, 20.0709°E, pojedyncza plecha na korze pnia Tilia cordata o pierśnicy 170 cm, 09.09.2024, det. M. Hachułka, K. Rutkowski (obserwacja w terenie); 3. ATPOL Dd-76, Wysoczyzna Łaska, Łódź, ul. Tuwima, w pobliżu Parku im. Henryka Sienkiewicza, 51.7659°N, 19.4627°E, trzy plechy na korze pnia przydrożnej Tilia cordata, 26.02.2023, det. K. Rutkowski (obserwacja w terenie); 4. ATPOL Dd-75, Wysoczyzna Łaska, Łódź, Park im. Józefa Piłsudskiego, 51.7684°N, 19.4087°E, na trzech forofitach, na korze pni: Fraxinus excelsior, Acer pseudoplatanus, Fraxinus pensylvanica, 26.02.2023, det. M. Hachułka, R. Szymczyk, K. Rutkowski (obserwacja w terenie) (Rycina 11).
Uwagi: plecha listkowata, rozetkowata lub nieregularna, zielonkawo-szara, często brązowawa i przyprószona na brzegach zaokrąglonych odcinków, do 5 cm średnicy; odcinki do 3 mm szerokości, zaokrąglone; pseudocyfele białe, punktowe, czasami wytwarzające zlewające się soralia; soralia głównie na brzegach odcinków; dolna powierzchnia plechy biaława do jasno brązowej, z chwytnikami w centrum plechy, gęstymi, prostymi lub zbitymi, ciemnymi, często z jaśniejszymi wierzchołkami. Nie stwierdzono apotecjów. Barwienia: kora K+ żółty, miąższ K–, C+ czerwony, Pd–. Wtórne metabolity: atranoryna i kwas lekanorowy (Van Herk & Aptroot, 2000; Smith et al., 2009; Szymczyk et al., Szymczyk, 2015; Thell, 2011).
Punctelia jeckeri rośnie w terenach otwartych, głównie na korze starych, przydrożnych drzew liściastych, pojedyncze okazy spotyka się w miastach w parkach i na cmentarzach, bardzo rzadko w lasach (Czyżewska, 2020; Szymczyk, 2015). Obecnie gatunek ten powoli rozszerza swój zasięg, co może wiązać się ze zmianami klimatycznymi. Zaproponowany do uznania za wskaźnikowy dla zmian klimatycznych (Van Herk et al., 2002). Istotne jest dokładniejsze poznanie stanowisk tego gatunku. Możliwe że jest błędnie oznaczany, mylony z bardzo podobnym Punctelia subrudecta (Van Herk & Aptroot, 2000; Stapper & John, 2015; Szymczyk, 2015; Zarabska-Bożejewicz, 2020). W Polsce takson ten dotychczas był podawany z pojedynczych stanowisk w południowej, południowo-wschodniej i północnej części kraju, zwłaszcza na Podkarpaciu i w Karpatach. W Polsce północnej występuje na pojedynczych stanowiskach na Pomorzu Gdańskim oraz w północnej części Mazur (Bielczyk et. al., 2016; Fałtynowicz et al., 2015; Fałtynowicz et al., 2024; Kapek, 2014; Kościelniak & Baran, 2018; Szymczyk, 2015). W Polsce centralnej podawany z pojedynczych stanowisk, z terenów najbliższych Wysoczyźnie Łaskiej (Czyżewska, 2020; Łubek, 2009; Sikorski et al., 2022; Szymczyk, 2015, 2016). Większe skupisko stanowisk tego gatunku jest w okolicach Gór Świętokrzyskich. Najliczniejsze notowania są z Karpat i Roztocza, pojedyncze notowanie z Ziemi Kłodzkiej. Często występują w towarzystwie podobnego gatunku Punctelia subrudecta, z którego został wydzielony (Kościelak, 2013, Szymczyk, 2015). Opisane stanowiska to pierwsze notowania z wymienionych mezoregionów i w danych kwadratach ATPOL, w tym trzecie notowanie z miasta wojewódzkiego (Warszawa – Sikorski et al., 2022; Katowice – Szczepańska et al., 2023). Jest to gatunek objęty ochroną ścisłą (Rozporządzenie Ministra Środowiska, 2014). Znajduje się na Czerwonej liście porostów Polski w kategorii DD – Niedostateczne dane [jako Punctelia ulophylla, synonim, (Szymczyk, 2015)] (Cieśliński et al., 2006).
. PPyrenula nitidella (Flörke) Müll. Arg.
Opracowanie: R. Kościelniak, L. Betleja
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Gf-22, Beskid Niski, Jaśliski Park Krajobrazowy, góra Piotruś (projektowany rezerwat), część SW, jaworzyna z języcznikiem, 49. 4739°N, 21. 7501°E, 670 m n.p.m, na korze Acer pseudoplatanus, 04.09.2024, leg., det. R. Kościelniak (KRAP L); 2. ATPOL Gf-45, Beskid Niski, Radoszyce, Baranie w paśmie granicznym, 49.2839°N, 22.0458°E, 630 m n.p.m, na korze Fagus sylvatica, leg., det. R. Kościelniak (KRAP L).
Uwagi: plecha cienka, gładka, jasnooliwkowa do oliwkowobrunatnej; perytecja liczne, zagłębione w plesze, niewielkie; egzotecja 0,1 –0,3 mm średnicy; zarodniki 4-komórkowe, elipsoidalne; hymenium K+ czerwone. Wtórne metabolity: niezidentyfikowane antrachinony (Smith et al., 2009).
Gatunek bardzo rzadki w południowo-wschodniej części Polski, obecnie podawany z kilku stanowisk (Kościelniak, 2004, 2013), w przeszłości nieco liczniejszy (Glanc & Tobolewski, 1960). Wskaźnik niżowych lasów puszczańskich (Czyżewska & Cieśliński, 2003), Wymierający (EN) w Polsce (Cieśliński et al., 2006).
. Ramalina europaea Gasparyan, Sipman & Lücking
Opracowanie: R. Szymczyk, M. Popławska
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL De-27, Dolina Środkowej Wisły, Warszawa, Pałac w Wilanowie, 52.1634°N, 21.0886°E, park pałacowy, na korze Quercus robur, 10.08.2024, leg. M. Popławska, R. Szymczyk, det. R. Szymczyk (herb. Szymczyk); 2. ATPOL De-37, Dolina Środkowej Wisły, Warszawa, rezerwat przyrody Natolin, 52.1370°N, 21.0899°E, las łęgowy, na korze Fraxinus exelsior, 11.08.2024, det. R. Szymczyk (obserwacja w terenie).
Uwagi: plecha krzaczkowata, żółtawozielona do zielonej lub szarozielona, wzniesiona do zwisającej, 1–4 cm długości, spłaszczona, sztywna; odcinki do 3 mm szerokości, rozgałęziające się kilkukrotnie dychotomicznie do dłoniastych, często rozwijające się liczne małe, nieregularne proliferacje z punktowymi soraliami na szczycie; soralia boczne i terminalne, w dojrzałych plechach terminalne soralia często na poszerzonych odcinkach, ale nigdy nie stają się duże i wargowe; soredia ziarniste, o średnicy 50–70 μm, łatwo ścieralne i pozostawiające nagą, białawą powierzchnię soralii. Barwienia: plecha i soralia K–, C–, P–, KC–, UV–. Metabolity wtórne: kwas usninowy i kwas ewerniowy (Gasparyan et al., 2017). Niedawno opisany takson wyodrębniony z grupy Ramalina pollinaria. Typowe okazy tego gatunku można odróżnić od Ramalina pollinaria (Westr.) Ach. po małych podobnych do kolców rozgałęzieniach na zakończeniach odcinków, na których tworzą się punktowane ziarniste soralia. Dodatkowo R. europaea wytwarza ziarniste soredia o średnicy powyżej 50 µm, natomiast u R. pollinaria soredia są mączyste i mniejsze poniżej 50 µm (Sérusiaux et al., 2021).
Gatunek rosnący na korze drzew liściastych i na podłożu skalnym, w miejscach otwartych i w zbiorowiskach leśnych. Z Polski Ramalina europaea podawana była jedynie z Wysoczyzny Żarnowieckiej, Równiny Warmińskiej, Pojezierza Ełckiego i Bieszczad Zachodnich. Najprawdopodobniej gatunek szeroko rozpowszechniony w kraju i najczęściej obserwowany przedstawiciel grupy Ramalina pollinaria. Okazy zdeponowane w polskich zielnikach pod nazwą R. pollinaria powinny zostać zweryfikowane i porównane z materiałem R. europaea. Prawdopodobnie R. pollinaria s. str. jest bardzo rzadka w naszym kraju (Szymczyk et al., 2024).
. *Stigmidium microspilum (Körb.) D. Hawksw.
Opracowanie: M. Kukwa
Wykaz stanowisk: ATPOL Bc-38, Pojezierze Starogardzkie, Arboretum Wirty, 53.8957°N, 18.3838°E, buczyna, na Graphis scripta rosnącej na Carpinus betulus, 6.06.2023, leg. M. Kukwa 25115, det. M. Kukwa (UGDA L-62883).
Uwagi: grzyb naporostowy występujący na plechach Graphis scripta (L.) Ach. s.l., tworzący okrągławe kolonie; kolonie szaro-czarniawe z perytecjami częściowo zagłębionymi w plesze gospodarza, 80–120 μm średnicy; peryfyzoidy obecne wokół ostiolum; zarodniki dwukomórkowe, często z komórką górną szerszą i krótszą niż komórka dolna, 14–19 × 3–5 μm (Czyżewska & Kukwa, 2009; Hawksworth, 1983; Hachułka et al., 2024).
Jest to grzyb naporostowy, który znany był do tej pory w Polsce z pięciu stanowisk, w tym dwóch które są prawdopodobnie historyczne (Hachułka et al., 2024 i lit. tam cyt.).
. *Stigmidium rivulorum (Kernst.) Cl. Roux & Nav.-Ros.
Opracowanie: M. Kukwa
Wykaz stanowisk: ATPOL Ac-68, Pojezierze Kaszubskie, Trójmiejski Park Krajobrazowy, dolina Zagórskiej Strugi, oddział leśny 72, 54.5327°N, 18.3374°E, grąd, na Verrucaria hydrophila rosnącej na kamieniu w miejscu spryskiwanym wodą, 30.08.2019, leg. M. Kukwa 20747, A. Kowalewska, det. M. Kukwa (UGDA L-40434).
Uwagi: grzyb naporostowy występujący na gatunkach Verrucariaceae występujących w miejscach wilgotnym lub w wodzie; perytecja liczne, czarne, ≤ 65 μm średnicy, kuliste; parafiz brak; peryfizy obecne wokół ostiolum; worki z ośmioma zarodnikami, gruszkowate w kształcie; zarodniki 2-komórkowe, bezbarwne, z górną komórką szerszą i krótszą od dolnej, 11–15 × 4–6 μm (Łubek & Kukwa, 2017; Roux & Navarro-Rosinés, 1994; Zhurbenko & Hafellner, 1999).
Jest to drugie stanowisko tego grzyba naporostowego w Polsce (por. Łubek & Kukwa, 2017).
. *Telogalla olivieri (Vouaux) Nik. Hoffm. & Hafellner
Opracowanie: M. Kukwa
Wykaz stanowisk: 1. ATPOL Ac-46, Wysoczyzna Choczewska, Tadzino, 54.6883°N, 18.0123°E, drzewa przydrożne, na Xanthoria parietina rosnącej na gałązkach Acer pseudoplatanus, 05.04.2022, leg. K. Wszałek-Rożek, J. Korybut-Orlowska s.n., det. M. Kukwa (UGDA L-64700); 2. ATPOL Ac-58, Pobrzeże Kaszubskie, Reda Betlejem, 54.6130°N, 18.3215°E, łąka, na Xanthoria parietina rosnącej na Sambucus nigra, 31.05.2022, leg. M. Kukwa 23053, det. M. Kukwa (UGDA L-55037); 3. ATPOL Bc-38, Pojezierze Starogardzkie, Arboretum Wirty, 53.8992°N, 18.3789°E, aleja drzew, na Xanthoria parietina rosnącej na gałązkach Betula pendula, 06.06.2023, leg. M. Kukwa 25058, det. M. Kukwa (UGDA L-62592); 4. ATPOL Bd-53, Pojezierze Dzierzgońsko-Morąskie, 1 km na E od wsi Brokowo, 53.781°N, 19.035°E, las, na Xanthoria parietina rosnącej na Populus tremula, las, 23.04.2000, leg. M. Kukwa s.n., det. M. Kukwa (UGDA L-63124).
Uwagi: grzyb naporostowy tworzący galasy na plecach Xanthoria parietina; galasy tego samego koloru co plecha gospodarza; perytecja zagłębione w galasach; ścianka perytecjum bezbarwna poza brązowawą częścią wokół ostiolum; peryfizy obecne, 2–4-komórkowe; zarodniki jednokomórkowe, po osiem w worku, 15–20(–24) × 4–7(–8) μm (opis za Hachułką et al., 2024).
Telogalla olivieri jest grzybem naporostowym rzadko podawanym z Polski (tylko w północnej części), znajdywanym na plecach Xanthoria parietina rosnących przede wszystkim w terenach otwartych (Hachułka et al., 2024 i lit. tam cyt.). Stanowiska z Wysoczyzny Choczewskiej i Pojezierza Starogardzkiego są pierwszymi z tych mezoregionów.
. *Tremella phaeophysciae Diederich & M.S. Christ.
Opracowanie: M. Kukwa
Wykaz stanowisk: ATPOL Ac-48, Pobrzeże Kaszubskie, na N od wsi Łebcz, 54.7727°N, 18.3316°E, drzewa przydrożne, na Phaeophyscia orbicularis rosnącej na Acer platanoides, 28.08.2023, leg. M. Kukwa 25149, det. M. Kukwa (UGDA L-63160).
Uwagi: grzyb naporostowy w Polsce notowany tylko na plecach Phaeophyscia orbicularis; początkowo obecne galasy (do 2 mm średnicy), później owocniki, obydwa oliwkowe do brązowych; podstawki dwukomórkowe, z przegrodą poprzeczną, 15–27 × 4,5–8,0 μm; bazydiospory 6–8 × 5,5–7,5 μm (nie stwierdzone w badanym materiale) (opis za Szczepańską et al., 2023).
Grzyb ten jest rzadko podawany z terenu Polski. Większość stanowisk zlokalizowana jest w północnej części kraju (Szczepańska et al., 2023 i lit. tam cyt.).
. *Trichonectria anisospora (Lowen) van den Boom & Diederich
Opracowanie: V. Darmostuk, O. Sira
Wykaz stanowisk: ATPOL Gd-69, Pogórze Gorczańskie, Rabka Zdrój, Góra Krzywoń, 49.5911°N, 19.9501°E, na Hypogymnia physodes rosnącej na gałązkach Pinus sylvestris, 11.06.2022, leg. V. Darmostuk 1235, O. Sira, det. V. Darmostuk (KRAM L-74391).
Uwagi: grzyb naporostowy rosnący na Hypogymnia physodes; perytecja półsiedzące, kuliste, pomarańczowobrązowawe, po wyschnięciu zapadnięte, o średnicy 150–200 μm, pokryte krótkimi, rzadkimi szklistymi włoskami; worki ośmiozarodnikowe; zarodniki bezbarwne, eliptyczne, dwukomórkowe, często przewężone przy przegrodzie, 14,5–17 × 4–6,5 (–7) μm (von Brackel, 2014).
Gatunek ten był do tej pory notowany w Polsce tylko z jednego stanowiska w Drawieńskim Parku Narodowym (Schiefelbein et al., 2012).
. Usnea barbata (L.) Weber ex F.H. Wigg.
Opracowanie: M. Hachułka, M. Kossowska, J. Maciejewska, K. Rutkowski
Wykaz stanowisk: ATPOL De-14, Wysoczyzna Łaska, Zelów, Park Na Patykach, blisko ulicy Harcerskiej, 51.4580°N 19.2550°E, na korze gałęzi Larix decidua (Rycina 12), 05.09.2024, det. J. Maciejewska, M. Kossowska, M. Hachułka, K. Rutkowski, rev. R. Szymczyk (obserwacje w terenie).
Uwagi: plecha krzaczkowata, do 15 cm szerokości, silnie rozgałęziona; gałązki nierównomiernie zgrubiałe, spękane na segmenty; podstawa zaczerniona; soralia liczne, punktowe i nieregularne; rdzeń gruby i luźny; apotecja rzadko obecne; pyknidiów nie zaobserwowano. Barwienia: dwa chemotypy: 1) rdzeń K+ żółty, pomarańczowy lub czerwony, Pd+ żółty do pomarańczowego, C–, 2) K–, C–, Pd–. Metabolity wtórne: chmotyp 1) kwas salazynowy, chemotyp 2) brak (Clerc, 2011; Clerc & Ohmuram, 2023; Halonen et al., 1998; Randlane et al., 2009).
Usnea barbata jest gatunkiem leśnym, górskim, rzadziej podawanym z dobrze zachowanych lasów obszarów nizinnych. Podawany z Polski północnej, wschodniej i południowej tylko z pojedynczych stanowisk. Obecnie notowany na dwóch stanowiskach w Puszczy Białowieskiej, pozostałe stanowiska nie zostały potwierdzone (Bohdan, 2010; Cieśliński & Czyżewska, 2002; Golubkov et al., 2011; Kubiak, 2024; Matwiejuk & Chojnowska, 2017). W Polsce środkowej podawany z dwóch historycznych stanowisk z Wyżyny Kieleckiej oraz z Gór Świętokrzyskich (prawdopodobnie błędnie, Łubek, 2007; Czyżewska, 2020). Z Polski południowej notowany z Karpat Zachodnich z historycznych stanowisk lub ze zbiorów zielnikowych (Bielczyk, 2003; Czarnota, 2010; Czarnota et al., 2005). W Karpatach Wschodnich nieodnaleziony (Kościelniak, 2013). Obecnie w Sudetach stwierdzono stanowisko w Górach Izerskich (Jaśkiewicz & Fałtynowicz, 2023), pozostałe stanowiska nie zostały potwierdzone współcześnie (Kossowska, 2006; Szczepańska, 2008). Jest to pierwsze notowanie współczesne w Polsce środkowej i trzecie z Polski. Jest to gatunek objęty ochroną ścisłą (Rozporządzenie Ministra Środowiska, 2014). Notowany na Czerwonej Liście Porostów Wymarłych i Zagrożonych w Polsce (Cieśliński et al., 2006) w kategorii Regionalnie wymarły – RE.
. Usnea dasopoga (Ach.) Nyl.
Opracowanie: M. Hachułka, J. Maciejewska, K. Rutkowski
Wykaz stanowisk: ATPOL De-14, Wysoczyzna Łaska, Zelów, Park Na Patykach, blisko ulicy Harcerskiej, 51.4579°N, 19.2546°E, na trzech forofitach, na korze pni Betula pendula, Acer pseudoplatanus oraz Larix decidua, 05.09.2024, det. M. Hachułka, J. Maciejewska, K. Rutkowski (obserwacja w terenie).
Uwagi: gatunek zmienny, plecha krzaczkowata, zwisająca, do 30 cm długości, obficie rozgałęziona, przyczepiona czerniejącą nasadą, szarozielona lub słomkowo-żółta, matowa, czasem nieznacznie lśniąca; gałązki główne do 2 mm grubości, stopniowo cieniejące, dość sztywne, obłe, pokryte gęsto drobnymi brodawkami; gałązki wtórne do 0,8 mm grubości, ciągłe, czasem członowane, z licznymi brodawkami; gałązki trzeciorzędowe liczne, równomiernie rozmieszczone, różnej długości, na końcach zaostrzone, krótsze prawie prostopadle odgałęzione, dłuższe łukowate lub zwisające; kora cienka; rdzeń dość gruby, gęsty; soralia zawsze obecne, głównie na wtórnych gałązkach, brodawkowate z izydiowymi sorediami; apotecja rzadko obecne, 5–10 mm średnicy, z licznymi brzeżnymi gałązkami różnej długości, tarczki cieliste. Dwa chemotypy, barwienia: 1) rdzeń plechy K+ żółty, zmieniający się na czerwony, Pd+ żółty, zmieniający się na pomarańczowy, rzadszy 2) K–, Pd–. Metabolity wtórne: chemotyp 1) kwas salazynowy, kwas protocetrariowy, chemotyp 2) brak (Clerc, 2011; Randlane et al., 2009; Stenroos et al., 2021).
Usnea dasopoga rośnie w lasach, na przydrożnych drzewach, na korze drzew liściastych i iglastych, głównie na rodzajach Betula i Picea. Gatunek podawany często, głównie z Polski północnej i południowej, z pojedynczych stanowisk a w skupiskach w większych kompleksach leśnych, w tym w górach, oraz w lasach wokół miast. W Polsce północnej notowany głównie na Pomorzu Gdańskim, Mazurach i Podlasiu, rzadziej z Pomorza Zachodniego (Fałtynowicz et al., 2024 i lit. tam cyt.). W Polsce środkowej podawany z większych kompleksów leśnych (Czyżewska, 2020), pojedyncze stanowiska znane są z Gór Świętokrzyskich (Łubek, 2007). Z Polski południowej podawany z Karpat Zachodnich (Czarnota, 2010; Węgrzyn, 2009). W Karpatach Wschodnich notowany z Bieszczad na licznych stanowiskach, rzadziej z Gór Sanocko-Turczańskich (Bielczyk, 2003; Kościelniak, 2004, 2013). W Sudetach podawany z pojedynczych stanowisk w Karpatach (Kossowska, 2006), nowe stanowiska notowano w Górach Izerskich (Jaśkiewicz & Fałtynowicz, 2023) i na pojedynczych stanowiskach w Sudetach Wschodnich (Szczepańska, 2008). Jest gatunkiem objęty w Polsce ochroną częściową, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska (2014). Notowany na Czerwonej liście porostów zagrożonych w Polsce (Cieśliński et al., 2006) w kategorii VU – Narażony, a w województwie śląskim (Leśniański, 2010) zaliczany do kategorii CR – Na granicy wymarcia.
