1. Wstęp

O zagrożeniach dla organizmów ze wszystkich grup taksonomicznych napisano już trudno policzalną liczbę książek i artykułów, również w Polsce; odnośnie do porostów kilkaset pozycji znajduje się w bibliografiach Fałtynowicza (1983) oraz Fałtynowicza i Śliwy (2017). Z ich lektury wynika smutna konstatacja – drastycznie zwiększają się zagrożenia antropogeniczne, których nasilenie narasta w tempie wyjątkowo szybkim. Jednym z działań przyrodników w tej sytuacji było i jest tworzenie czerwonych list (dla różnych grup taksonomicznych), które spełniają kilka ról. Są między innymi rejestracją odpowiedzi poszczególnych gatunków na zagrożenia, pozwalają ocenić tempo zmian, a jednocześnie stanowią element monitoringu przyrodniczego. Aktualna i wiarygodna czerwona lista będzie miała także istotne znaczenie w formowaniu nowego rozporządzenia o ochronie gatunkowej porostów (por. Fałtynowicz, 2021a, 2021b). Czerwone listy aktualizuje się zwykle co kilka – kilkanaście lat.

Pierwsza czerwona lista porostów Polski została opublikowana 39 lat temu (Cieśliński et al., 1986), a kolejne opracował ten sam zespół autorów w latach 1992, 2003 i 2006. Dwie ostatnie listy ukazały się w bardzo krótkim odstępie czasu i obie zawierały prawie te same treści. Od ostatniego wydania upłynęło 19 lat. Były to lata wręcz rewolucyjne, przede wszystkim z czterech powodów. Po pierwsze, błyskawiczny rozwój taksonomii molekularnej sprawił, że bardzo dużej przebudowie i zmianom uległ system porostów i nazewnictwo poszczególnych taksonów (por. np. Hawksworth & Grube, 2020). Po drugie, znacznie poprawiła się jakość i dokładność poszukiwań porostów w terenie, dzięki czemu istotnie zwiększyła się liczba gatunków w poszczególnych regionach oraz bazy danych o rozmieszczeniu i zasobach taksonów znanych już wcześniej (np. Fałtynowicz et al., 2024a). Po trzecie, kilka znaczących rodzajów w kraju zostało opracowanych monograficznie, co bardzo poprawiło jakość informacji o gatunkach do nich należących. Są to: Umbilicaria (Krzewicka, 2004), Micarea (Czarnota, 2007), Ochrolechia (Kukwa, 2011), Caloplaca s.l. (Wilk, 2012), Porpidia (Jabłońska, 2012), Stereocaulon (Oset, 2014) i Opegrapha s.l. (Wieczorek, 2018). I po czwarte, rozpoczął się proces rekolonizacji, co – dla tworzenia nowych czerwonych list porostów – ma znaczenie fundamentalne. Powrót porostów na miejsca wcześniej przez nie opuszczone pod presją człowieka zaczęto rejestrować już pod koniec XX wieku (np. Showman, 1981; Seaward & Letrouit-Galinou, 1991). Na początku obecnego stulecia rekolonizacja zdecydowanie przyśpieszyła (np. Fałtynowicz, 2004; Adamska, 2010; Lisowska, 2011; Kościelniak & Betleja, 2015); wyniki większości danych z obserwacji tego zjawiska jeszcze czekają na opublikowanie. Na zmiany wywołane tym procesem nałożyły się również efekty globalnego ocieplenia, w wyniku którego przesuwają się granice występowania wielu gatunków (np. van Herk et al., 2002; Insarov & Schroeter, 2002; Ellis, 2015; Wrobleski et al., 2023). A co może najbardziej istotne, w ostatnich latach drastycznie zaczyna ujawniać się wyjątkowo groźne i ciągle niedoceniane zagrożenie – hypertrofizacja, w wyniku czego drastycznie zmienia się biota porostów na całym obszarze naszego kraju (np. Fałtynowicz et al., 2024b, Kossowska et al., 2025). Niestety, coraz większa dbałość o środowisko naturalne i próba zmniejszenia ilości emitowanych zanieczyszczeń sprawiła, że w niezamierzony sposób zmieniła się ich jakość – kwaśne zanieczyszczenia przestały mieć większe znaczenie, a ich miejsce zajęły pyły w sposób istotny użyźniające siedliska i podłoża (por. np. Rada Europejska, 2025 oraz IQAir, 2026). To są początki nowej katastrofy ekologicznej (por. Stapper & Franzen-Reuter, 2004; Seaward, 2004; Hauck et al., 2013; Direnböck et al., 2014; van Dobben & de Vries, 2016), której pierwszymi objawami są między innymi powszechnie obserwowany masowy pojaw gatunków z rodzajów Physcia, Phaeophyscia, Polycauliona i Xanthoria oraz zanik stanowisk pospolitych ongiś porostów acydofilnych, takich jak Lecanora conizaeoides i Scoliciosporum chlorococcum, które pod koniec XX wieku były symbolami epoki kwaśnych deszczów.

Powyższe przyczyny sprawiły, że opracowanie nowego wydania czerwonej listy wymarłych i zagrożonych gatunków porostów Polski jest koniecznością. Jedną z podstaw do jej utworzenia stanowiły dane zebrane w obu tomach „Polskiej Bibliografii Lichenologicznej” (Fałtynowicz, 1983; Fałtynowicz & Śliwa, 2017), a przede wszystkim nowa lista porostów Polski (Fałtynowicz et al., 2024). W poniższej tabeli (Tabela 1), która jest propozycją do dyskusji, uwzględniono tylko kategorie rzeczywistego zagrożenia (RE – regionalnie wymarłe, CR – na granicy wymarcia, EN – wymierające i VU – narażone), pomijając „mniej istotne” kategorie (LC – słabo zagrożone, NT – bliskie zagrożenia, DD – niedostateczne dane i NE – nie rozpatrywane). Podstawą zakwalifikowania gatunku do jednej z powyższych czterech kategorii były założenia opracowane przez IUCN (IUCN, 2001).

Oceniając poziom zagrożenia poszczególnych gatunków przyjąłem, że: